Istorija Šapca

0
1416

Na prostorima na kojima se danas prostire Šabac, nađeni su arheološki dokazi postojanja naselja u mlađem kamenom dobu. Rimska imperija je došla na ove prostore sa prvom godinom Nove Ere. U periodu vladavine dinastije Nemanjića, pored reke Save se nalazila Mačvanska banovina. Nizvdno su nađeni ostatci grada pod imenom Mačva, koji je, moguće, bio i prestonica kralja Dragutina u XIV veku, a poznato je da je isti kralj imao letnjikovac na prostorima današnjeg sela Debrc.

Zaslon, Bejurdelen, Šabac – počeci grada

Zaslon je prvo ime koje se pominje, vezano za naš grad. Ono se nalazi u dubrovačkim arhivama iz sredine XV veka. Naziv ima značenje uzvišenja, zaklona od vodenih nepogoda. Druga polovina XV stoleća obeležena je prodorom i osvajanjem Srbije od strane Osmanske imperije. Položaj uz reku, dao je Šapcu (u tom periodu nosi ime Zaslon) ulogu bitnog strateškog mesta. Kako bi obezbedio svoj položaj, smatra se da je Mehmed II, 1470. poslao više oko 20 000 ljudi da izgrade na obali Save utvrđenje, koje nije bilo prostrano, ali je zahvaljujući velikim bedemima i kulama isturenim prema reci, predstavljalo snažno uporište prema protivnicima sa druge strane Save (Ugarskoj, potom Austougarskoj). Po svom dolasku, osmanlije menjaju ime Zaslon i postojeće naselje nazivaju Bejurdelen, što u prevodu znači „onaj koji udara sa boka“.
Etimološko poreklo današnjeg naziva nije precizno utvrdeno. Ovakav naziv prvi pominje Antonio Bonfini, tvrdeći da u prevodu sa turskog to znaci nešto cudesno lepo. Drugo gledište zastupao je čuveni turski istoričar Pečevija, koji je smatrao da naziv Šabac potice od nadimka osnivaca grada Isak Bega – Šaban – a.
Nakon izgradnje tvrđave, pa tokom celog XVI veka u više navrata grad su zauzimali i Ugari, ali su ga turci vraćali. Sultan Sulejman II čini prve korake ka unapređenju Šapca 1521. U tom periodu grad dobija utvrđeno predgrade koje je bilo retkost, a koje je imao još samo Beograd. Iako je postojala težnja ka širenju grada dalje od tvrđave, prirodne okolnosti su otežavale tu ideju. Rečica Kamicak i mocvarno tle onemogucavali su izgradnju naselja na teritoriji (uzvišenjima) na kojima se danas grad nalazi. Zahvaljujući dugom drvenom mostu, vodoplavni teren je premošćen. Tako nastaje jedno od najstarijih gradskih naseljenih zona nazvano Bair (breg, uzvišenje). Iako su prirodne okolnosti predstavljale poteškocu, grad se ipak relativno brzo širio. Sredinom XVI veka postojalo je 10 naselja, tzv. mahala koji su se nalazile van tvrđave uz vec pomenuti Bair koji je bio jedina Hrišćanska mahala.
Granični položaj uslovio je razvoj trgovine u Šapcu. Kroz naš grad su prolazili karavani egzotične robe, iz ostatka turske države i bliskog istoka, koji su prevozili i prodavali robu preko Save u Ugarskoj, a iz suprotnog pravca je dolazila industrijska roba. Grad je bio mesto sastajanja trgovaca iz različitih delova osmanske imperije. Ovo predstavlja početak trgovačkog duha grada, koji je kroz vekove nosio i nosi kao epitet koji se za Šabac vezuje.

Prvi srpski ustanak

Početak XIX veka, doneo je i organizovaniju borbu srba za oslobodjenje od turske vlasti.
U ovoj borbi, Šabac je odigrao bitnu ulogu. Jedna od najznačajnijih bitaka u Prvom srpskom ustanku, odigrala se u selu Mišar, koje je udaljeno svega 6 km od Šapca. Pobeda srpskih ustanika predvođenih Đorđem Petrovićem – Karađorđem, u ovom boju, predstavljala je prekretnicu za celokupan ustanak. Junaci boja, ali i sam grad ušli su i u narodne pesme. Svega pola godine nakon mišarske bitke, 8. februara 1807. grad je oslobođen, i predat ustanicima. Promena vlasti nije uticala na širenje i razvoj grada. Prostor tvrđave je odavno prevaziđen, stvara se čaršija, koju naseljavaju zanatlije i trgovci. Šabac postaje centar nahije. Nažalost, ovaj period nije dugo trajao, i sa propašću ustanka, Šabac ponovo preuzima osmanska imperija Ipak za razvoj grada mnogo bitniji je bio Drugi srpski ustanak, odnosno period nakon ustanka.

Jevremovo doba – Šabac, prva evropska varoš u Srbiji

Završetak ratnih dejstava, u Drugom srpskom ustanku, predstavlja početak zlatne ere u razvoju Šapca. Grad naveliko počinje da se izdvaja od ostalih u Srbiji, i stiče epitet Malog Pariza, koji i danas predstavlja prvu asocijaciju na pomen imena Šabac.
Ondašnji srpski knez Miloš Obrenović 1816. na čelo triju nahija, šabačke, valjevske i beogradske, postavlja svog brata Jevrema. Jevrem Obrenović, bira upravo Šabac kao grad u kome će živeti i obavljati svoje poslove nahijskog zapovednika. Kao jedini pismen od braće Obrenovića, u grad donosi shvatanja, navike i obaveze jednog, u tom periodu, modernog evropskog duha. Svojom odlučnošću uspeva da se izbori sa orijentalnim shvatanjem života koji je dominirao kako u celoj Srbiji, tako i u Šapcu. Angažuje inženjere koji postavljaju osnove za pravilnu, urbanizovanu izgradnju Šapca, gradi puteve, donosi uredbe o komunalnoj delatnosti…. Ličnim, i primerima života članova svoje porodice uči šapčane novitetima u ponašanju, odevanju, življenju, kulturnim navikama. Njegov primer slede najpre bogatija gospoda, a potom i ostali stanovnici. Grade se drugačije kuće, po ugledu na stil dominantan u ondašnjoj Evropi. Urbanistička rešenja, po kojima se glavne ulice seku pod pravim uglom, a sve ostale se moraju se formirati po ugledu na njih, uz jasna pravila gradnje kuća duž istih, predstavljaju novinu u tom periodu u Srbiji, i osnov po kome se grad nadalje razvija. Najbolji dokaz učinjenog od strane Jevrema Obrenovića u Šapcu je pismo koje Stevan Živanović Telemak piše Vuku Karadžiću u Beč, svega pola godine nakon dolaska nahijskog kneza u Šabac. Početna rečenica najkvalitetnije i najjednostavnije ilustruje urađeno: „Šabac se na Bairu načinio da ti ima šta oko gledati…“
Najbitnija građevina u periodu vlasti Jevrema Obrenovića, svakako je njegova kuća, odnosno Jevremov konak, koja je izgrađena 1824. godine. Konak, nije po sebi novina u Srbiji, u to doba, širom kneževine se grade, ali samo jevremov konak je po svom izgledu asocirao na arhitekturu Evrope. Kao uzor mu je poslužio konak kneginje Ljubice, izgrađen u Beogradu. Značaj ove građevine, nije samo arhitektonski, nego u još većoj meri kulturološki. Ovde se okupljala intelektualna elita Kneževine Srbije. Svojim delovanjem je ohrabrivao i podsticao njihovo stvaralaštvo. Na ovaj način Šabac je stvarao ugled i van kneževine. Zahvaljujući tome, mnogo toga što se sada smatra uobičajenim, prvi put je viđeno upravo u Šapcu. Prvi klavir u Srbiju, na kojem je gospodareva ćerka svirala, donet je u Šabac. Samo kod nas se na prozorima moglo videti prozorsko staklo umesto pendžerli hartije. Na uređenim ulicama grada, prvi put su se u celoj kneževini mogli videti fijakeri, koji su bili karakteristika susedne Austrije. Jedan fijaker se nalazio u dvorištu konaka, koji je upravo kupljen i dopremljen iz susedne carevine. Prvi krevet u Srbiji nalazio se u jevremovoj rezidenciji. Članovi njegove porodice su se oblačili po ugledu na modu zapadne Evrope, a gosti kneza nahije, u Šapcu su posluživani belom kafom, koja nije spremana ni u jednom dugom gradu naše zemlje. Jevrem se preselio u Beograd, novembra 1831, gde ga je brat Miloš postavio za gubernatora beogradske varoši. Značaj njegove kuće nije ništa bio manji po njegovom napuštanju iste. U njoj su se obavljali administrativni poslovi, jedno vreme je ovde bilo i nekoliko odeljenja Šabačke gimnazije, a tokom celog XIX veka, konak je bio mesto prijema i gozbi priređenih u čast najbitnijih ljudi naše zemlje. Nažalost, jevremov konak je srušen početkom XX veka, po naredbi gradskih vlasti u to vreme, koji su mislili da če na taj način izgledati privrženiji novoj dinastiji Karađorđevića, a efekat je bio upravo suprotan, te je i sam Kralj Petar I Karađorđević, pri svojoj poseti Šapcu, žestoko ukorio vlast zbog ovog postupka. Danas je, na mestu gde se konak nalazio, sgrada gradske uprave.
Mnogo značajnije nasleđe koje je Jevrem Obrenović ostavio Šapcu su svakako ustanove kakve u ostatku Srbije nisu postojale, a koje su osnovane baš ovde zahvaljujući trudu koji je sam Jevrem uložio. To su: Okružna i varoška bolnica i apoteka, osnovane 1826. godine. Iste godine se otvara prva osnovna škola, nakon turske vlasti u državi. 1837. sa radom počinje gimnazija, od koje je samo kragujevačka starija. Otvara se prva kasarna, i prva muzička kapela, koju vodi Josif Šlezinger, učitelj muzike iz Sombora, koga je u Šabac doveo gospodar Jevrem.
U ovom periodu niču i prve kafane, koje nisu bili samo ugostiteljski, nego i objekti od velikog kulturološkog značaja za naš grad. Centar društvenog života su bile upravo kafane. Ovde su se ljudi družili, pevali, zabavljali, kartali, ali i donoslili važne odluke i sklapali poslove.

Posle Jevrema Obrenovića

Jevrem Obrenović 1831. godine odlazi iz Šapca na novi posao u Beograd, međutim nasleđe i navike koje je ostavio šapčanima za svojih 15 godina boravljenja ovde postali su trajni i nezamenljivi. Grad nastavlja i dalje da se razvija. Nakon otvaranja Gimnazije, na mestu današnjeg muzeja (1837), 1840. godine, upravo u gimnaziji, izvodi se prva pozorišna predstava, pod rukovodstvom Damnjana Marinkovića, kojom su postavljeni temelji pozorišnog života Šapca. Iako u tom periodu, pozorište kao ustanova ne postoji, predstave će biti posećene ma gde se održavale, time oslikavajući ljubav šapčana prema dramskoj umetnosti. Danas je šabačko pozorište jedno od najuglednijih u celoj Srbiji. Odraz kulture našeg grada sa sredine XIX veka, predstavlja otvaranje Biblioteke, odnosno Čitalaštva šabačkog 1847. godine. Iako je ceo fond biblioteke izgoreo u Prvom svetskom ratu, uspešno je kroz godine obnavljan, te danas naša biblioteka broji više od 170 000 knjiga.
Konačno oslobođenje od turske vlasti dolazi 1867. godine, kada Šabac biva jedan od 6 gradova čije ključeve grada i upravu nad istim sultan predaju knezu Mihailu Obrenoviću. Na spomeniku ovom vladaru u Beogradu, pišu imena gradova koji su oslobođeni te godine, i među njima je i Šabac. U novooslobođenoj državi, Šabac ima jednu od ključnih uloga, i uz Beograd i Kragujevac postaje jedan od 3 najvažnija grada u državi. Na granici sa Austro Ugarskom monarhijom, grad postaje trgovački centar Kneževine Srbije. Kroz Šabac se obavlja sav uvoz i izvoz sa ovim susedom. Luka i carinarnica podignute na Savi donose velike prihode gradu. U centru grada, izgrađuju se velelepne porodične kuće, koje se konstrišu po ugledu na evropske. Tekovine razvijenijih država se u svakom pogledu prenose u Šabac. Još 1883. osniva se Šabački glasnik, prve novine, a do 1909. osniva se čak još 11 listova. Kafanski život se razvija, a naš grad je među prvim u Srbiju, u kome su se mogle, u kafanama, videti žene sa svojim muževima. Odevanje je identično onom u svim drugim državama ondašnje Evrope. Početkom XX veka na ulicama se mogu videti i prvi automobili, ali što je najbitnije, atmosfera je odisala poletom, zadovoljstvom, što je u kombinaciji sa već pomenutim elementima svakodnevice grada Šapcu dalo nadimak „Mali Pariz“.

Prvi svetski rat

Kako sve što je lepo ima kraj, i kako svakom uživanju dođe završetak, tako je i sav polet i zadovoljstvo života našeg grada prekinuto na najužasniji način. Pogranični položaj pored svih pogodnosti u sebi nosi i veliku potencijalnu opasnost, koja kada se ostvari donosi razaranje i pustoš. To je ratna opasnost. Po izbijanju Prvog svetskog rata, kao grad koji se nalazi odmah pored, sada već neprijateljske države, Šabac je bio prvi na udaru crno – žute monarhije. Grad je nemilosrdno bombardovan, mnoge prelepe građevine su srušene, zvonik Crkve je srušen, a po ulasku austro ugarske armije u Šabac, stanovništvo je zatvoreno, i držano nekoliko dana u porti iste Crkve. U periodu okupacije, civilno stanovništvo je bilo na udaru okupaconih snaga svakodnevno. Svakom ko zna i malo istoriju, poznato je da je Verden, grad koji je postao simbol stradanja u ovom ratu, a Šabac je dobio naziv „Srpski Verden“. Uništen i opustošen, Šabac je oslobođen 20. oktobra 1918. godine. Neposredno pred početak sukoba, grad je brojao 14 000 stanovnika, nakon rata ostalo je 7 000, što predstavlja najslikovitiji dokaz veličine stradanja u ratu. Kao znak zahvalnosti, Šabac je odlikovan sa tri ordena koji se danas nalaze na grbu grada, a to su: Francuski Ratni krst, Čehoslovački Ratni krst, i Orden Karađorđeve zvezde sa mačevima 4. stepena.

Šabac u velikoj Kraljevini

Kraj ratnih sukoba, označava novi početak za stari kontinent. Velike carevine Austro – Ugarska, Nemačka, Turska, koje su poražene, nestaju. Ne postoji više ni jedne od sila pobednica, Carevina Rusija, nakon Oktobarske revolucije, stvara se socijalistička republika. Formiraju se nove države u Evropi, a pojedini delovu AU monarhije ulaze u sastav novih država. Kraljevina Srbija i Kraljevina Crna Gora, države koje su bile na strani sila Antante, se ujedinjuju, a odlukama svojih skupština njima se priključuju delovi bivše Austro – Ugarske, današnja Slovenija, Hrvatska i Vojvodina. Na osnovu toga, 1. decembra 1918. u Beogradu se proglašava osnivanje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (SHS), koja 1929. menja ime u Kraljevina Jugoslavija.
U ovoj novoj, velikoj državi, Šabac više nije pogranični grad, nego postaje grad u unutrašnjosti. Međutim, promena okolnosti, nije značajno uticala na razvoj grada. Kulturni razvoj dobija kod nas novi zamah. Pored dramske, koja je već postala obeležije grada, muzička umetnost proslavlja naš grad i daleko van granica novoformirane zemlje. Šabačko pevačko društvo, osnovano još 1864. godine, beleži nastupe po celoj državi, i van nje. Formira se i Radenička pevačka družina, i Šabačko pevačko društvo Zanatlija. Iz Zanatlije se tridesetih godina formiraju sekcije, te je tako u Šapcu formiran prvi Džez orkestar (1934) i Duvački orkestar (1938). Naš grad je domaćin najpoznatijih izvođača iz cele Evrope. Za pozorišne predstave se uvek traži karta više. Zabave i balovi su karakteristika međuratnog perioda u Šapcu, priređuju ih mnogi, prave se i privatne zabave, o kojima pišu i novine. Ceo Balkan je znao za Vasu Stankovića Andoliju i Cicvariće, kafanske svirače, zbog kojih je kafanski život Šapca bio poznat i daleko izvan granica grada, i za koji su znali i oni koji nikad u njemu nisu bili, i koji su samo zbog njih ovde i dolazili.
Na samom kraju 30 – ih godina XX veka, tačnije 1938. sa radom počinje Hemijska industrija „Zorka“, industrijski gigant, koji će sa uspehom nositi grad više od pola veka, a Šabac uvrstiti među industrijske centre Jugoslavije.
Sport krupnim koracma grabi ka vrhu. Osniva se 1919. godine, Fudbalski klub Mačva, koji brzo napreduje, i već 1930. godine, se takmiči u najvišem rangu Kraljevine Jugoslavije, svrstajući se među 6 najboljih klubova u celoj zemlji. Zahvaljujući ovom, i rezultatima nakonDrugog svetskog rata, FK Mačva postaje jedan od simbola grada, i još jedno od imena koji grad nadaleko proslavljaju.

Nova država

Još neoporavljena od prethodnog, Evropa se suočava sa novim ratom koji prevazilazi čak i kontinentalne granice. Drugi svetski rat je „došao“ i na ove prostore. Vojska nacističke Nemačke, nakon pada Kraljevine, ulazi i u Šabac. U kući porodice Krsmanovića na ćošku današnjih ulica Masarikove i Gospodar Jevremove, postavlja komandu, iz koje upravlja naredne četiri godine. I ovaj rat odneo je mnogo života naših sugrađana. Tokom celog rata u Šapcu je postojao koncentracioni logor, kroz koji je prošlo oko 25 000 ljudi. Septembra 1941. godine, 5 000 šapčana, okupatori surovo proteruju u sremačko selo Jarak gde se nalazio logor. Kasnije je ovaj događaj nazvan „Krvavi marš“, a sa njega se mnogi nisu nikada vratili. U spomen na žrtve, svake godine se organizuje plivački maraton „Jarak – Šabac“.
Nakon rata, uspostavlja se nova drugačija država u odnosu na onu od pre sukoba, od koje ostaje samo ime Jugoslavija. Umesto monarhije uspostavlja se federativna republika socijalističkog uređenja. U našem gradu, „HI Zorka“ raste i razvija se, otvara nove pogone, te tako postaje nosilac privrede grada, i industrijski div u celoj SFRJ. Nastaju nova preduzeća, poput „Jele“ fabrike nameštaja, Šećerane, „Šapčanke“ fabrike za preradu voća i povrća, Šabačka mlekara plasira proizvode po celoj zemlji, i još mnoga druga. Šabac postaje umesto trgovačkog, industrijski grad, i u tom aspektu, jedan od značajnijih u državi sa preko 20 miliona stanovnika. Grad se modernizuje, sprovodi se elektrifikacija, putna infrastruktura se poboljšava. Moderne stambene zgrade niču velikom brzinom, te se formiraju nova naselja. Na nekada močvarnom tlu Benske bare, gradi se istoimeno stambeno naselje. Hipodrom se izmešta, a na tom mestu, izgrađuju se zgrade, te se formira naselje „Trkalište“. Reka Sava dobija još jedan most. Zorka gradi sportski centar sa zatvorenim bazenom (kakav su, u periodu kada je izgrađen imali još sam Beograd i Novi Sad), fudbalskim terenom (na kome igra FK Radnički Zorka) i Halom sportova u kojoj je igrala RK Metaloplastika, i danas najveća rukometna ekipa ovog dela Evrope. Gradi se gradski stadion, autobuska stanica, nove škole, obdaništa, kulturne ustanove, hotel „B“ kategorije „Sloboda“. Cena svega urađenog je gubljenje duha grada koji ga je krasio svo prethodno vreme. Mnogo se brže živelo, i nije se nalazilo vremena za tu stranu života. Kada privrede cveta, a standard raste, možda duh ostaje nešto nebitno, ali da to nije tako jednostavno govori i prekor koji je gradskim vlastim dao Ivo Andrić: On je prilikom posete Šapcu, nakon dobijanja Nobelove nagrade, na reči hvale vlasti za svoj rad i urađeno u gradu, rekao da on više ne vidi tu kuću Kurtovića, kafanu „Devet direka“, i da su rušenjem tih objekata više srušili nego što su izgradili.
Sport uzima novi zamah. Mačva, ponovo ulazi u prvu ligu, u kojoj se zadržava duže nego prethodni put. Pobeđuje Zvezdu i Partizan u Beogradu, zbog atraktivne igre, naš klub dobija naziv „Provincijski Urugvaj“ po ondašnjim svetskim fudbalskim šampionima. Krajem 50 – ih godina formira se Rukometni klub Partizan, koji 1970. menja ime u RK Metaloplastika, pod kojim donosi u naš grad dve titule šampiona Evrope, obara sve moguće rekorde u domaćoj ligi, gde je neprikosnovena gotovo čitavu jednu deceniju (80 – te godine XX veka).

Šabac u devedesetim

Ratni vihor odnosi i ovu državu, i 1992. konstituiše se još jedna Jugoslavija, savezna republika, istog imena ali mnogo manja. Rat i sankcije unazadilu su zemlju. Pored cene koju plaćaju svi u državi, naš Šabac, plaća ceh podršci pogrešnoj strani u sukobu pojedinaca u vrhu države. Jedan od najbitnijih gradova velike države, postaje u maloj grad u kome je ulično osvetljenje izuzetak, a ne nešto normalno. Svi aspekti privrede i života uopšte, beleže brz pad. Nato agresija 1999. odnosi kasarnu na Savi, dok druga kasarna biva značajno oštećena. Kraj XX veka grad, kao i cela država dočekuju, unazađeni, i daleko od pozicije na kojoj smo bili viđeni svega 10, 15 godina ranije.

XXI vek – Šabac u novom vremenu

U periodu između 2000. godine i danas, živeli smo, ne pomaknuvši mesto stanovanja, u SR Jugoslaviji, državnoj zajednici Srbija i Crna Gora (od 2003. godine), i u Republici Srbiji (od maja 2006. godine). Novi vek donosi promene u državi i gradu. Šabac značajno napreduje u izgledu, formira se pešačka zona u glavnoj ulici, čime ona podseća na staru Gospodar Jevremovu iz zlatnog perioda grada, stare, sačuvane kuće se ulepšavaju, ulice se asfaltiraju, ulično osvetljenje se sprovodi u svim gradskim ulicama. Glavna ulica dobija i nagradu za najlepšu u Srbiji.
Kao i cela Srbija, Šabac ide u susret novim izazovima koji se ne mogu izbeći. Vreme će biti najbolji pokazatelj, da li je odgovor grada na njih bio adekvatan, i da li ćemo na pravi način iskoristiti činjenicu da sa više od 122 000 stanovnika spadamo među najveće gradove u našoj državi.

Komentari čitalaca...

Komentarišite ovaj post